Zespół stresu pourazowego (PTSD) – praktyczny przewodnik

Zespół stresu pourazowego (PTSD) to zaburzenie psychiczne, które może rozwinąć się po doświadczeniu lub byciu świadkiem zdarzenia traumatycznego, a jego charakterystycznymi objawami są: ponowne przeżywanie wydarzenia, unikanie przypominających je bodźców oraz utrwalone zmiany w zachowaniu, myśleniu i nastroju.

Sama reakcja stresowa po traumie nie oznacza jeszcze PTSD – o rozpoznaniu decyduje m.in. czas utrzymywania się objawów, ich nasilenie i wpływ na codzienne funkcjonowanie.

PTSD może pojawić się po wypadku, przemocy, napaści seksualnej, doświadczeniu wojny, poważnym zagrożeniu zdrowia lub życiu oraz innych zdarzeniach spełniających kryteria traumy.

Objawy PTSD mogą wystąpić bezpośrednio po wydarzeniu albo z opóźnieniem (nawet kilkuletnim).

Jeśli objawy po traumatycznym wydarzeniu utrzymują się lub utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować je ze specjalistą. 

Kluczowe wnioski

• Zespół stresu pourazowego to zaburzenie psychiczne rozwijające się po traumatycznym wydarzeniu, objawiające się ponownym przeżywaniem traumy, unikaniem przypominających ją bodźców oraz utrwalonymi zmianami w myśleniu i nastroju. 
• Różne mogą być przyczyny rozwinięcia PTSD, bo jest to zależne od danej osoby, wśród najczęstszych źródeł wymienia się: wojny, przemoc, śmierć; ponadto najbardziej narażone są osoby wykonujące zawody wysokiego ryzyka, jak żołnierze, policjanci czy ratownicy medyczni. 
• Do głównych objawów PTSD należą flashbacki, unikanie bodźców związanych z traumą, przewlekłe pobudzenie fizjologiczne oraz negatywne zmiany w myśleniu, nastroju i relacjach z innymi. 
• PTSD często współwystępuje z depresją i zaburzeniami lękowymi.
• Większe ryzyko rozwoju PTSD dotyczy kobiet, osób młodych, samotnych, z niższym wykształceniem.
• Podstawą leczenia PTSD jest psychoterapia ukierunkowana na traumę – głównie terapia poznawczo-behawioralna i EMDR – wspierana w razie potrzeby farmakoterapią. 
• Nieleczone PTSD może prowadzić do chronicznego stresu, depresji, uzależnień, izolacji społecznej.
• Skuteczne wsparcie osoby z PTSD polega na obecności, słuchaniu bez oceniania i respektowaniu jej tempa.
• Pomocy w PTSD można szukać u lekarza rodzinnego, w Poradni Zdrowia Psychicznego lub bezpośrednio u psychiatry bądź psychologa, bez konieczności posiadania skierowania. 

Co to jest zespół stresu pourazowego (PTSD)?

Zespół stresu pourazowego nazywany również z ang. PTSD (Posttraumatic Stress Disorder) to zaburzenie psychiczne, które powstaje na skutek skrajnie stresujących sytuacji, w obliczu przeżywanej traumy, z którą dana osoba nie potrafi sobie poradzić.

Co może wywołać zespół stresu pourazowego?

Wydarzenia, które mogą się przyczynić do powstania PTSD to różnego rodzaju:

• wypadki, 
• katastrofy, 
• wojny, 
• choroby, 
• gwałt, 
• przemoc psychiczna i fizyczna 
• nagła śmierć bliskiej osoby.

To, czy po traumatycznym wydarzeniu rozwinie się PTSD, zależy od wielu czynników. 

Większość osób narażonych na potencjalnie traumatyczne wydarzenia nie rozwija PTSD, a reakcje na podobne doświadczenia mogą się znacznie różnić. 

Nie ma tu reguły ani „odporności na stres” – liczy się nie samo wydarzenie, lecz to, jak organizm i psychika je przeżyły.

Niektóre grupy zawodowe są jednak szczególnie narażone na rozwój PTSD, ponieważ regularnie stykają się z sytuacjami zagrożenia życia, cierpienia lub przemocy, do tzw. zawodów wysokiego ryzyka zalicza się m.in.: 

• żołnierzy, 
• policjantów, 
• strażaków, 
• ratowników medycznych, 
• personel szpitalny, 
• strażników więziennych, 
• terapeutów,
• pracowników socjalnych, 
• korespondentów wojennych  
• członków organizacji humanitarnych.

Ile trwa zespół stresu pourazowego?

Czas trwania zespołu stresu pourazowego (PTSD) może być bardzo różny – u niektórych osób objawy stopniowo słabną w ciągu kilku miesięcy, u innych utrzymują się znacznie dłużej.

Przebieg PTSD jest zróżnicowany. U części osób objawy wyraźnie zmniejszają się w ciągu pierwszego roku, natomiast u innych mogą utrzymywać się przez wiele lat. 

U części osób jednak PTSD może przybrać formę przewlekłą, trwającą wiele lat, a nawet całe życie – choć jego intensywność często się zmienia i możliwe jest długotrwałe złagodzenie symptomów.

Czy PTSD może minąć samo?

Zespół stresu pourazowego (PTSD) czasami ustępuje samoistnie, szczególnie gdy objawy są łagodne, a osoba otrzymuje wsparcie od bliskich i ma poczucie bezpieczeństwa po traumie.

Jednak u wielu osób PTSD nie mija bez leczenia – objawy mogą się utrwalać, nasilać w stresujących momentach lub powracać po latach.

Badania pokazują, że około połowa osób z PTSD doświadcza długotrwałych symptomów, które bez pomocy specjalisty mogą prowadzić do depresji, uzależnień czy problemów w relacjach.

Dlatego jeśli objawy – takie jak koszmary, flashbacki, unikanie czy ciągłe napięcie – utrzymują się dłużej niż miesiąc, warto zgłosić się do psychologa lub psychiatry.

Odpowiednia terapia może znacząco przyspieszyć proces zdrowienia i pomóc odzyskać kontrolę nad życiem.

Bezpłatny test online depresji

Jak rozpoznać PTSD? Objawy zespołu stresu pourazowego

Powracające wspomnienia

Powracające wspomnienia – tzw. flashbacki – to jedno z najbardziej charakterystycznych doświadczeń w zespole stresu pourazowego (PTSD).

Flashbacki to żywe, realistyczne obrazy lub wrażenia z traumatycznego wydarzenia, które pojawiają się nagle i sprawiają, że osoba ma poczucie, jakby sytuacja działa się ponownie – tu i teraz.

Zazwyczaj flashbacki są uruchamiane przez bodziec, który w jakiś sposób przypomina o traumie – może to być dźwięk, zapach, obraz, miejsce czy nawet ton głosu.

W czasie takiego epizodu osoba może na chwilę utracić kontakt z rzeczywistością (derealizacja), reagując tak, jakby faktycznie znajdowała się z powrotem w tamtej sytuacji (np. zamiera, ucieka, krzyczy lub zasłania głowę).

Traumatyczne wspomnienia mogą powracać również w formie koszmarów sennych, które często odtwarzają fragmenty wydarzenia lub emocje z nim związane.

Unikanie sytuacji przypominających o traumatycznym wydarzeniu

Osoba, która doświadczyła traumy, często podświadomie stara się unikać miejsc, ludzi, rozmów czy bodźców, które mogłyby przywołać bolesne wspomnienia.

Na krótką metę unikanie rzeczywiście przynosi ulgę, bo pozwala obniżyć poziom lęku.

Niestety, z czasem unikanie zaczyna podtrzymywać problem, zamiast go rozwiązywać, bo osoba nie ma okazji zmierzyć się z lękiem ani nauczyć się, że wspomnienie o traumie – choć trudne – nie jest już realnym zagrożeniem.

W efekcie traumatyczne obrazy i emocje wracają z jeszcze większą siłą, często w formie natrętnych myśli lub koszmarów sennych.

Z czasem unikanie może ograniczać codzienne życie – osoba z PTSD zamyka się w sobie, rezygnuje z aktywności i kontaktów społecznych, przez co traci poczucie sprawczości i pewności siebie.

Lęk przed sytuacjami przypominającymi traumę może stać się paraliżujący, prowadząc do poczucia utknięcia w przeszłości i niemożności ruszenia naprzód.

Przewlekłe objawy fizjologiczne

Organizm osoby po traumie przez długi czas pozostaje w stanie podwyższonej gotowości, jakby zagrożenie wciąż było obecne – to właśnie ten stan sprawia, że ciało i układ nerwowy „nie potrafią się wyłączyć”.

Do najczęstszych objawów fizycznych PTSD należą:

• nadpobudliwość i drażliwość – osoba łatwo się złości, reaguje impulsywnie lub wybuchowo,
• problemy ze snem – trudności z zasypianiem, częste wybudzanie się lub przeciwnie – nadmierna senność i potrzeba „uciekania w sen”,
• ciągłe napięcie mięśniowe i uczucie niepokoju, które mogą prowadzić do bólu głowy, karku czy żołądka,
• poczucie zmęczenia i wyczerpania, nawet bez większego wysiłku,
• trudności z koncentracją, uczucie „bycia w gotowości” lub „na granicy wytrzymałości”,
• tendencja do izolowania się i poczucie bezradności wobec codziennych wyzwań.

Negatywne zmiany w myśleniu i nastroju

PTSD może zmieniać sposób, w jaki osoba postrzega siebie, innych ludzi i świat.

Po traumie mogą pojawić się utrwalone przekonania, że świat jest niebezpieczny, ludziom nie można ufać albo że samemu jest się odpowiedzialnym za to, co się wydarzyło.

Do tej grupy objawów należą między innymi:

• utrzymujący się lęk, wstyd, poczucie winy lub złość,
• nadmierne obwinianie siebie lub innych za traumatyczne wydarzenie,
• przekonanie, że zagrożenie nadal istnieje,
• utrata zainteresowania aktywnościami, które wcześniej były ważne,
• poczucie dystansu lub odcięcia od innych ludzi,
• trudność w odczuwaniu pozytywnych emocji,
• negatywne przekonania na temat siebie, innych osób lub świata.

Inne objawy PTSD

Jednym z częstych następstw zespołu stresu pourazowego (PTSD) jest rozwój depresji oraz sięganie po substancje psychoaktywne w celu złagodzenia cierpienia emocjonalnego.

Osoby z PTSD często próbują „uciec” od swoich wspomnień i uczuć, sięgając po alkohol, leki uspokajające czy narkotyki.

U wielu osób z PTSD pojawiają się także myśli samobójcze – wynikające z poczucia bezsilności, braku kontroli i utraty wiary, że przyszłość może wyglądać inaczej.

Życie z PTSD często wiąże się z wrażeniem utknięcia w przeszłości, z której nie ma wyjścia.

Wizja przyszłości staje się wtedy przytłaczająco pesymistyczna – osoba traci nadzieję, że może jeszcze doświadczyć czegoś dobrego, co przyniesie jej radość czy spokój.

Na co dzień objawy te mogą przejawiać się w formie drażliwości, wybuchów gniewu, trudności z koncentracją i nadmiernej czujności.

Takie stany mają poważne konsekwencje społeczne – utrudniają pracę zawodową, prowadzą do napięć w relacjach i mogą osłabiać więzi rodzinne.

Brak zrozumienia ze strony bliskich, którzy nie przeżyli podobnej traumy, często pogłębia poczucie izolacji i wyobcowania.

Z czasem osoby z PTSD mogą zacząć postrzegać świat jako niebezpieczny i wrogi, tracąc zaufanie do innych oraz wiarę we własne możliwości.

Aby chronić się przed cierpieniem, stają się emocjonalnie obojętne, dystansują się od ludzi i unikają sytuacji, które mogłyby przywołać trudne wspomnienia.

W efekcie codzienność staje się coraz bardziej pusta i pozbawiona sensu, a przyszłość – „zamknięta”, jakby życie zatrzymało się w miejscu.

Jeśli po traumatycznym wydarzeniu nadal doświadczasz flashbacków, koszmarów, unikania lub silnego pobudzenia, nie musisz samodzielnie ustalać, czy są to objawy PTSD.

Umów wstępną, bezpłatną konsultację w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk i porozmawiaj ze specjalistą o dalszym postępowaniu.

Z jakimi zaburzeniami współwystępuje PTSD?

PTSD może przypominać inne zaburzenia psychiczne, ponieważ część objawów – takich jak lęk, bezsenność, drażliwość, problemy z koncentracją, wycofanie czy obniżony nastrój – występuje również w depresji i zaburzeniach lękowych.

Czym PTSD różni się od depresji?

Depresja może pojawić się po traumatycznym wydarzeniu, ale jej obecność nie oznacza jednocześnie występowania PTSD (Radell i in. 2020).

W depresji dominują takie objawy jak utrzymujący się obniżony nastrój, utrata zainteresowań i zdolności odczuwania przyjemności, poczucie bezwartościowości czy brak energii.

W PTSD charakterystyczne są natomiast objawy bezpośrednio związane z traumą: jej ponowne przeżywanie, unikanie przypomnień o wydarzeniu oraz utrzymujące się poczucie zagrożenia.

Te zaburzenia mogą występować jednocześnie, dlatego osoba, która po traumie doświadcza zarówno flashbacków i unikania, jak i nasilonego obniżenia nastroju czy utraty zainteresowań, spełnia kryteria zarówno PTSD, jak i depresji, i wymaga innych metod leczenia.

Czym PTSD różni się od zaburzeń lękowych?

W zaburzeniach lękowych strach może dotyczyć wielu potencjalnych zagrożeń, przyszłości lub określonych sytuacji, natomiast w PTSD objawy są powiązane z konkretnym wydarzeniem traumatycznym.

Zaburzenia lękowe należą do częstych problemów współwystępujących z PTSD, dlatego podczas diagnozy trzeba ustalić, co wywołuje lęk, jaką pełni on funkcję i czy jest związany z traumą (Keane i in. 1997).

„W diagnostyce PTSD nie wystarczy stwierdzić pojedynczych objawów. Kluczowe jest ustalenie, dlaczego te objawy powstały, z czym są związane i jak zmieniały się w czasie. Dopiero taka perspektywa pozwala odróżnić PTSD od innych zaburzeń oraz rozpoznać sytuacje, w których zaburzenia współwystępują.”

~ Natalia Kocur, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk

Ile osób cierpi na zespół stresu pourazowego (PTSD)?

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia około 3,9% światowej populacji doświadcza PTSD na pewnym etapie życia.

Wśród osób, które doświadczyły potencjalnie traumatycznego wydarzenia, PTSD rozwija się u około 5,6%. 

Przebieg PTSD jest zróżnicowany. U części osób objawy stopniowo zmniejszają się w ciągu pierwszego roku, natomiast u innych mogą utrzymywać się przez wiele lat i wymagać specjalistycznego leczenia. 

To pokazuje, jak ważne jest wczesne rozpoznanie i podjęcie leczenia.

Jakie czynniki sprzyjają zachorowaniu na PTSD?

Na ryzyko wystąpienia PTSD wpływają czynniki społeczne i życiowe.

Większe prawdopodobieństwo rozwinięcia zaburzenia stresu pourazowego  obserwuje się u:

• kobiet,
• osób młodych,
• osób samotnych lub po rozstaniu,
• osób z niższym wykształceniem,
• osób bez pracy lub z niskimi dochodami.

Jak diagnozuje się zespół stresu pourazowego?

1. Rozeznanie kontekstu

Pierwszym etapem diagnostyki PTSD jest ustalenie, czego dana osoba doświadczyła.

Specjalista pyta nie tylko o to, co się wydarzyło, ale również o sposób ekspozycji na zdarzenie – np. bezpośrednie doświadczenie, bycie świadkiem, dowiedzenie się o traumie bliskiej osoby lub zawodowy kontakt z jej szczegółami.

Ważne jest również ustalenie, czy wystąpiło jedno wydarzenie, czy wiele traum.

2. Ocena charakterystycznych objawów PTSD

Następnie specjalista sprawdza, czy występują objawy charakterystyczne dla PTSD.

Ocenia się przede wszystkim takie charakterystyczne cechy jak: ponowne przeżywanie traumy, unikanie przypominających ją bodźców, negatywne zmiany w myśleniu i nastroju oraz zwiększone pobudzenie i reaktywność, w ocenie uwzględnia się również dysocjację i wpływ objawów na funkcjonowanie.

W diagnozie PTSD ważna jest częstość, nasilenie, czas trwania i wpływ na życie objawów.

3. Sprawdzenie czasu trwania objawów i ich wpływu na funkcjonowanie

W kryteriach DSM-5 PTSD objawy muszą utrzymywać się dłużej niż miesiąc i powodować istotne cierpienie lub pogorszenie funkcjonowania społecznego, zawodowego albo w innych ważnych obszarach życia.

Dlatego podczas diagnozy specjalista może pytać m.in. o:

• pracę lub naukę,
• relacje z bliskimi,
• sen,
• codzienne obowiązki,
• unikanie określonych miejsc lub sytuacji,
• zdolność do odpoczynku i poczucia bezpieczeństwa,
• funkcjonowanie społeczne.

4. Ocena innych zaburzeń i objawów współwystępujących

PTSD na ogół nie występuje w izolacji.

Podczas diagnozy specjalista sprawdza, czy wraz z objawami pourazowymi występują np. depresja, zaburzenia lękowe, problemy ze snem, używanie substancji lub inne trudności psychiczne.

5. Wykorzystanie standaryzowanych narzędzi diagnostycznych

Kwestionariusze i wywiady kliniczne pomagają uporządkować ocenę PTSD (Foa i in. 2016).

Jednym z najważniejszych narzędzi jest CAPS-5 – ustrukturyzowany wywiad prowadzony przez przeszkolonego specjalistę, który trwa zwykle około 45–60 minut.

Drugim często wykorzystywanym narzędziem jest PCL-5 – to 20-punktowy kwestionariusz samoopisowy, który służy przede wszystkim do przesiewowej oceny objawów, monitorowania ich nasilenia i zmian podczas leczenia oraz formułowania wstępnej oceny prawdopodobnego PTSD.

6. Sformułowanie rozpoznania i planu dalszego postępowania

Po zebraniu wszystkich informacji specjalista ocenia, czy objawy spełniają kryteria PTSD, czy bardziej odpowiadają innemu zaburzeniu albo czy występuje kilka problemów jednocześnie.

Następnie omawia z pacjentem rozpoznanie i możliwe formy leczenia.

W przypadku PTSD wytyczne NICE rekomendują u dorosłych przede wszystkim indywidualne interwencje psychologiczne skoncentrowane na traumie, w tym różne formy terapii CBT; w określonych sytuacjach rekomendowane jest również EMDR (NICE 116).

Jakie są metody leczenia zespołu stresu pourazowego (PTSD)?

Leczenie PTSD opiera się przede wszystkim na psychoterapii ukierunkowanej na traumę, a do metod z potwierdzoną skutecznością należą m.in. terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie oraz EMDR.

Wybór terapii dla PTSD powinien uwzględniać rodzaj i liczbę doświadczeń traumatycznych, dominujące objawy, współwystępujące problemy, preferencje pacjenta oraz dostępność terapeuty posiadającego odpowiednie przeszkolenie.

Jeśli chcesz rozpocząć leczenie psychoterapeutyczne zdalnie, sprawdź, jak wygląda terapia PTSD online i którzy terapeuci pracują z traumą.

Terapia traumy w nurcie CBT oraz EMDR są zazwyczaj prowadzone w cyklu około 8–12 sesji, choć przy bardziej złożonym obrazie lub wielu doświadczeniach traumatycznych leczenie może wymagać większej liczby spotkań. 

Skuteczne leczenie PTSD jest możliwe również wtedy, gdy od traumatycznego wydarzenia minęło wiele miesięcy lub lat. 

Terapia ekspozycyjna

Terapia ekspozycyjna w leczeniu zespołu stresu pourazowego (PTSD) polega na systematycznym i kontrolowanym wystawianiu pacjenta na bodźce, które wywołują lęk i związane są z traumą.

Celem jest oswojenie się z traumatycznymi wspomnieniami oraz zmniejszenie intensywności reakcji emocjonalnych.

Pacjent, pod okiem terapeuty, stopniowo konfrontuje się z sytuacjami, obrazami lub myślami przypominającymi o traumie, co pozwala na przepracowanie lęków i nauczenie się, że te wspomnienia nie są już realnym zagrożeniem.

EMDR – odwrażliwianie i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) to terapia stworzona przez Francine Shapiro, znana jako „odwrażliwianie i przetwarzanie za pomocą ruchów gałek ocznych”.

W terapii EMDR pacjent z PTSD koncentruje się na trudnym wspomnieniu, jednocześnie wykonując naprzemienne ruchy oczu (śledząc wzrokiem ruch ręki terapeuty) lub doświadczając innej formy stymulacji dwustronnej – np. naprzemiennego stukania lub dźwięków w słuchawkach.

W EMDR stymulacja bilateralna jest wykorzystywana podczas pracy z trudnymi wspomnieniami i reakcjami związanymi z traumą. 

Dzięki temu wspomnienia, które wcześniej wywoływały intensywny lęk, zostają „przeorganizowane” – nadal są obecne w pamięci, ale tracą swój traumatyczny ładunek emocjonalny.

Celem EMDR nie jest zapomnienie wydarzenia, lecz zmiana sposobu, w jaki mózg je interpretuje i reaguje emocjonalnie.

Po zakończeniu terapii większość pacjentów wspomina traumę z większym dystansem, bez paraliżującego lęku czy napięcia.

Metoda EMDR jest obecnie zalecana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) jako jedna z najlepiej przebadanych i najskuteczniejszych form leczenia PTSD.

Jej skuteczność potwierdzono także w terapii fobii, zaburzeń lękowych, depresji i żałoby skomplikowanej.

Odczulanie

Odczulanie to technika terapeutyczna stosowana w leczeniu zaburzeń lękowych, takich jak fobie czy zespół stresu pourazowego (PTSD).

Odczulanie polega na stopniowym wystawianiu osoby na bodźce wywołujące lęk w kontrolowanych warunkach, co ma na celu zmniejszenie reakcji emocjonalnej na te bodźce.

Proces ten przebiega powoli, zaczynając od mniej stresujących sytuacji, a kończąc na tych najbardziej wywołujących strach.

Dzięki odczulaniu osoba stopniowo oswaja się z lękiem i uczy się, że sytuacje te nie są tak groźne, jak wcześniej myślała.

Podczas terapii pacjenci często pracują również sami w domu, w codziennym życiu stawiają czoła swoim lękom i w ten sposób weryfikują swoje negatywne przekonania.

Farmakoterapia

Farmakoterapia może być stosowana u części osób z PTSD, szczególnie gdy pacjent preferuje leczenie farmakologiczne lub gdy współwystępują inne problemy, takie jak depresja czy nasilone objawy lękowe.

Wytyczne NICE wskazują, że u dorosłych z rozpoznaniem PTSD można rozważyć m.in. wybrane leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI lub wenlafaksynę, jeśli pacjent preferuje leczenie farmakologiczne.

Leki nie są jednak traktowane jako podstawowa metoda leczenia PTSD w miejsce psychoterapii ukierunkowanej na traumę.

Dobór konkretnego leku, dawkowanie oraz monitorowanie skuteczności i działań niepożądanych powinny należeć do lekarza.

Do czego prowadzi nieleczone PTSD?

Nieleczone PTSD prowadzi do poważnych problemów zdrowotnych i życiowych:

• Osoby z przewlekłym PTSD mogą zmagać się z chronicznym stresem, depresją i lękiem, które wpływają na ich codzienne życie.
• Mogą występować trudności w utrzymaniu relacji międzyludzkich i w pracy, co może prowadzić do izolacji społecznej i problemów zawodowych.
• W skrajnych przypadkach, brak leczenia może skutkować nadużywaniem substancji, myślami samobójczymi oraz trwałymi zmianami w osobowości.

Nieleczone PTSD pogarsza jakość życia, powodując ciągłe cierpienie i utrudniając codzienne funkcjonowanie.

Jak sobie pomóc samemu?

Wsparcie

Wsparcie bliskich odgrywa kluczową rolę w walce z PTSD, ale często osoby z otoczenia chorego odsuwają się, nie wiedząc, jak pomóc.

Rodzina i przyjaciele mogą czuć się przytłoczeni, jednak ich pomoc jest istotna dla procesu leczenia.

Ważne, aby nie naciskać na rozmowę o traumie i unikać nadmiernego współczucia.

Zamiast pocieszania, warto skupić się na słuchaniu i dostosowaniu się do potrzeb osoby z PTSD, np. kiedy chce rozmawiać lub potrzebuje czasu na przepracowanie emocji.

Na przykład, zamiast mówić „Będzie dobrze”, lepiej powiedzieć: „Jestem tu dla Ciebie”.

Relaksacja

W walce z zespołem stresu pourazowego pomocne są techniki relaksacyjne, które skutecznie redukują stres i negatywne myśli.

Relaks pozwala mózgowi na chwilowe „wyłączenie” intensywnego myślenia, co sprzyja wewnętrznemu odprężeniu i poprawie samopoczucia.

Najlepsze ćwiczenia relaksacyjne

Aktywność fizyczna

W walce z PTSD ogromną rolę może odegrać aktywność fizyczna, która podobnie jak relaksacja pomaga zredukować stres, oderwać myśli i rozluźnić organizm.

Długotrwały stres pogarsza nasze samopoczucie i odporność, a ruch, zwłaszcza na świeżym powietrzu, pomaga w poprawie naszego funkcjonowania.

Jak wesprzeć bliską osobę, która doświadczyła traumatycznego wydarzenia?

Wsparcie po traumie nie polega na znalezieniu „właściwych słów” ani na zmuszaniu osoby do rozmowy – najważniejsze jest stworzenie bezpiecznej, przewidywalnej przestrzeni i respektowanie tempa poprawy.

Co możesz zrobić?

• Bądź obecny/a. Daj osobie znać, że może na Ciebie liczyć, nawet jeśli nie chce rozmawiać.
• Zapytaj, czego potrzebuje. Zamiast zgadywać, zapytaj: „W czym mogę Ci teraz pomóc?”.
• Nie zmuszaj do rozmowy o traumie. Słuchaj, jeśli osoba chce mówić, ale nie naciskaj na szczegóły wydarzenia.
• Nie bagatelizuj jej reakcji. Unikaj zdań typu: „musisz być silna/y”, „inni mają gorzej” czy „czas leczy rany”.
• Pomóż zadbać o podstawowe potrzeby. W pierwszym okresie szczególnie ważne mogą być sen, jedzenie, odpoczynek, bezpieczeństwo i pomoc w codziennych obowiązkach.
• Pomóż utrzymać możliwie normalny rytm dnia. Stopniowy powrót do codziennych aktywności może wspierać funkcjonowanie. WHO zaleca, o ile to możliwe, utrzymywanie codziennej rutyny i kontaktu z zaufanymi osobami.
• Nie zmuszaj do konfrontowania się z tym, czego osoba się boi. Nie próbuj samodzielnie prowadzić „terapii” ani nakłaniać jej do wracania do wspomnień.
• Zwróć uwagę na używanie alkoholu lub innych substancji. Mogą chwilowo zmniejszać napięcie, ale tak naprawdę nasilają objawy i utrudniają powrót do równowagi.
• Zaproponuj profesjonalną pomoc, jeśli objawy się utrzymują lub nasilają. Możesz pomóc znaleźć specjalistę, umówić konsultację albo towarzyszyć osobie podczas pierwszego kontaktu.
• Szanuj autonomię osoby. Nie decyduj za nią, czego „powinna” potrzebować. Wybór sposobu i momentu uzyskania pomocy powinien, na ile to możliwe, należeć do niej.
• Dbaj również o siebie. Wspieranie osoby po traumie jest obciążające. Jeśli zauważasz u siebie przewlekłe napięcie, bezsenność, lęk lub przeciążenie, również możesz potrzebować wsparcia.

Gdzie szukać pomocy?

Szukanie pomocy można zacząć od wizyty u lekarza rodzinnego, który skieruje nas do specjalisty lub udać się bezpośrednio do Poradni Zdrowia Psychicznego, psychiatry lub psychologa, który pomoże ocenić skalę problemu i wprowadzi odpowiednie leczenie.

Wizyta u tych specjalistów nie wymaga skierowania.

Jak widać zespół stresu pourazowego to bardzo złożone schorzenie, które może mieć różne stopnie nasilenia i wiązać się z wieloma innymi zaburzeniami, jak choćby ze wspomnianą depresją – dlatego im wcześniej zostanie podjęte leczenie, tym łatwiej i szybciej można uzyskać poprawę.

Kiedy warto skorzystać z pomocy?

Należy umówić konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą, jeśli:

• od traumatycznego wydarzenia minął miesiąc lub więcej, a objawy nadal są obecne
• pojawiają się nawracające wspomnienia, koszmary lub flashbacki
• unikasz miejsc, ludzi, rozmów lub sytuacji przypominających traumę
• stale odczuwasz napięcie, niepokój, stres lub poczucie zagrożenia
• masz problemy ze snem, koncentracją lub kontrolowaniem emocji
• objawy utrudniają pracę, naukę, relacje lub codzienne obowiązki
• sięgasz po alkohol lub inne substancje, aby poradzić sobie z emocjami
• bliscy zauważają wyraźną zmianę w Twoim zachowaniu lub funkcjonowaniu
• objawy zamiast słabnąć stają się coraz bardziej nasilone
• masz myśli samobójcze lub myśli o zrobieniu sobie krzywdy
• występują zachowania autoagresywne
• tracisz kontrolę nad własnym zachowaniem
• stwarzasz zagrożenia dla siebie lub innych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Kto diagnozuje PTSD?

PTSD diagnozuje psychiatra lub psycholog kliniczny, diagnoza opiera się na szczegółowym wywiadzie, objawach oraz kryteriach diagnostycznych (np. ICD-11 lub DSM-5).

Jak długo może trwać atak PTSD?

Atak PTSD (często nazywany flashbackiem lub silną reakcją traumatyczną) może trwać:

• od kilku minut
• do kilkudziesięciu minut

a u niektórych osób pozostawia silne zmęczenie emocjonalne nawet na kilka godzin.

Czy mogę mieć “dziury” w pamięci przez PTSD?

Tak, PTSD może powodować tzw. luki pamięciowe (amnezję dysocjacyjną). Dotyczą one najczęściej:

• fragmentów samego wydarzenia traumatycznego
• okresu bezpośrednio po nim
• czasem także codziennych sytuacji, gdy uruchamia się silny stres.

Czy PTSD zostanie ze mną na stałe?

PTSD nie musi utrzymywać się przez całe życie. Istnieją skuteczne metody leczenia, które u wielu osób prowadzą do znacznego zmniejszenia objawów i poprawy codziennego funkcjonowania.

Przebieg zaburzenia jest jednak indywidualny — u części osób poprawa następuje szybciej, podczas gdy u innych leczenie i powrót do równowagi mogą wymagać więcej czasu. 

Jak mam powiedzieć bliskim o swojej traumie?

Nie musisz mówić wszystkiego ani od razu. Masz prawo:

• mówić tyle, ile jesteś w stanie
• wybrać moment i osobę
• zmienić zdanie.

Czego nie robić w kontakcie z osobą z PTSD?

Unikaj:

• bagatelizowania
• naciskania na opowiadanie szczegółów
• dawania „złotych rad”
• mówienia: „musisz się z tym pogodzić”.

Źródła

• Lewis, S. J., Arseneault, L., Caspi, A., Fisher, H. L., Matthews, T., Moffitt, T. E., … & Danese, A. (2019). The epidemiology of trauma and post-traumatic stress disorder in a representative cohort of young people in England and Wales. The Lancet Psychiatry, 6(3), 247-256.
• Sareen J. (2014). Posttraumatic stress disorder in adults: impact, comorbidity, risk factors, and treatment, Canadian journal of psychiatry. Revue canadienne de psychiatrie, 59(9), 460–467. https://doi.org/10.1177/070674371405900902.
• Miao, X. R., Chen, Q. B., Wei, K., Tao, K. M., & Lu, Z. J. (2018). Posttraumatic stress disorder: from diagnosis to prevention, Military Medical Research, 5(1), 32. 
• Lancaster, C. L., Teeters, J. B., Gros, D. F., & Back, S. E. (2016). Posttraumatic Stress Disorder: Overview of Evidence-Based Assessment and Treatment, Journal of clinical medicine, 5(11), 105. 
• Strelau, J., (2002), Kwestionariusz PTSD – wersja czynnikowa (PTSD-C): konstrukcja narzędzia do diagnozy głównych wymiarów zespołu stresu pourazowego, Przegląd Psychologiczny, 2020, Tom 45, Nr 2, 149-176.
• Gulcz, M., Polak, M., (2002), Zastosowanie terapii poznawczo-behawioralnej w leczeniu wybranych zaburzeń lękowych: zespołu lęku napadowego i PTSD, Nowiny Psychologiczne, 2, 2002.
• Valiente-Gómez, A., Moreno-Alcázar, A., Treen, D., Cedrón, C., Colom, F., Pérez, V., & Amann, B. L. (2017). EMDR beyond PTSD: A Systematic Literature Review, Frontiers in psychology, 8, 1668.
• Koenen, K., Ratanatharathorn, A., Ng, L., McLaughlin, K., Bromet, E., Stein, D., Karam, E., Ruscio, M., Benjet, C., Scott, K., Atwoli, L., Petukhova, M., Lim, C., Aguilar-Gaxiola, S., Al-Hamzawi, A., Alonso, J., Bunting, B., Ciutan, M., De Girolamo, G., Degenhardt, L., Gureje, O., Haro, J., Huang, Y., Kawakami, N., Lee, S., Navarro-Mateu, F., Pennell, B., Piazza, M., Sampson, N., Have, T., Torres, Y., Viana, M., Williams, D., Xavier, M., & Kessler, R. (2017). Posttraumatic stress disorder in the World Mental Health Surveys. Psychological Medicine, 47, 2260 – 2274. https://doi.org/10.1017/s0033291717000708. 
• Foa EB, McLean CP, Zang Y, Zhong J, Powers MB, Kauffman BY, Rauch S, Porter K, Knowles K. Psychometric properties of the Posttraumatic Diagnostic Scale for DSM-5 (PDS-5). Psychol Assess. 2016 Oct;28(10):1166-1171.
• Keane TM, Taylor KL, Penk WE. Differentiating post-traumatic stress disorder (PTSD) from major depression (MDD) and generalized anxiety disorder (GAD). J Anxiety Disord. 1997 May-Jun;11(3):317-28.
• Radell ML, Hamza EA, Moustafa AA. Depression in post-traumatic stress disorder. Rev Neurosci. 2020 Oct 25;31(7):703-722.

Weryfikacja merytoryczna

Natalia Kocur - Psycholog, Psychoterapeutka

Psycholog, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, Clinical Director (Dyrektorka Kliniczna) w Centrum Psychoterapii Pokonaj Lęk.   Ukończyła psychologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Certyfikowana Psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Terapii Poznawczej i Behawioralnej (certyfikat nr 1500). Specjalizuje się w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), zaburzeniach lękowych, depresji i innych problemach zdrowia psychicznego. Ekspertka zdrowia psychicznego. Więcej