Zniekształcenia poznawcze – ich waga i rola w psychoterapii

Nasze myśli kształtują nasze emocje i zachowania.

Niestety, nie zawsze są one zgodne z rzeczywistością – często podlegają różnym zniekształceniom poznawczym. 

Te automatyczne, błędne sposoby myślenia mogą wzmacniać lęk, obniżać nastrój i prowadzić do nieadaptacyjnych reakcji.

Właśnie dlatego psychoterapia – zwłaszcza poznawczo-behawioralna – kładzie tak duży nacisk na ich identyfikację i zmianę.

Jakie są najczęstsze zniekształcenia i w jaki sposób wpływają na nasze życie?

Czym są zniekształcenia poznawcze?

Zdarza Ci się myśleć, że skoro coś poszło nie tak, to wszystko jest stracone?

Albo że inni na pewno myślą o Tobie źle, nawet jeśli nie masz na to dowodów?

To właśnie przykłady zniekształceń poznawczych – schematów myślenia, które sprawiają, że widzimy rzeczywistość w sposób wypaczony, często bardziej negatywny, niż jest naprawdę.

Zniekształcenia poznawcze są jak krzywe zwierciadło w naszym umyśle – zakrzywiają poprawne postrzeganie rzeczywistości.

Mogą sprawiać, że wyolbrzymiamy problemy, ignorujemy pozytywne rzeczy lub zakładamy najgorsze scenariusze.

I choć każdy czasem tak myśli, problem pojawia się wtedy, gdy te błędne schematy zaczynają rządzić naszym nastrojem, prowadząc do stresu, lęku czy smutku.

To właśnie dlatego w psychoterapii, zwłaszcza w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), tak dużą wagę przykłada się do ich rozpoznawania.

Kiedy nauczysz się je dostrzegać, łatwiej będzie Ci złapać dystans do własnych myśli, zmienić perspektywę i poczuć się lepiej.

Dobra wiadomość?

Da się to wyćwiczyć – a pierwszy krok to zrozumienie, jak działają.

Czy zniekształcenia poznawcze są chorobą psychiczną?

Nie, zniekształcenia poznawcze nie są chorobą psychiczną.

Są to błędy w myśleniu, które przydarzają się każdemu i wynikają z naturalnego sposobu, w jaki nasz mózg przetwarza informacje.

Mogą jednak wpływać na nasze samopoczucie, prowadząc do niepokoju, lęku czy obniżonego nastroju.

Zniekształcenia poznawcze występują u wszystkich ludzi, a o zaburzeniu jest mowa, jeśli jest ich nadmiar, zbyt długie trwanie lub występują pewne charakterystyczne rodzaje zniekształceń.

Choć same w sobie nie są zaburzeniem, mogą odgrywać dużą rolę w problemach psychicznych, takich jak depresja, schizofrenia czy zaburzenia lękowe.

Na przykład osoba z depresją może często stosować myślenie czarno-białe („Jeśli nie jestem idealny, to jestem bezwartościowy”), co pogłębia jej negatywne emocje.

Dobrą wiadomością jest to, że można nad nimi pracować – psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) pomaga identyfikować i korygować te schematy, co prowadzi do poprawy samopoczucia i większej kontroli nad własnymi myślami.

Więcej o stanach lękowych

 

Skąd biorą się zniekształcenia poznawcze?

Zdolność do abstrakcyjnego myślenia to prawdopodobnie efekt ewolucji – nasz gatunek musiał nauczyć się, jak nie skupiać się wyłącznie na tym, co tu i teraz, ale także przewidywać, analizować i interpretować.

To umiejętność, która znacząco zwiększyła nasze szanse na przetrwanie.

Jednak samo myślenie nie zostało zoptymalizowane pod kątem dokładności, lecz pod kątem efektywności w unikaniu zagrożeń.  

Psycholog Paul Gilbert zwraca uwagę, że choć psychoterapia często podkreśla wagę racjonalnego podejmowania decyzji, to nasza zdolność do racjonalnego myślenia ewoluowała tylko w takim stopniu, w jakim zwiększała szanse przetrwania.

W świecie zwierząt mechanizm wykrywania zagrożeń działa na zasadzie „lepiej dmuchać na zimne”, co prowadzi do skłonności do zakładania najgorszego scenariusza.  

W efekcie nasz umysł jest naturalnie stronniczy – nie po to, by dostarczać nam najbardziej obiektywnego obrazu rzeczywistości, ale by minimalizować ryzyko i błędy, które mogłyby zagrozić przetrwaniu.

To właśnie dlatego często myślimy w sposób przesadny, negatywny lub zniekształcony – nasz umysł nie został zaprojektowany do dążenia do prawdy, lecz do unikania niebezpieczeństw.

Rodzaje zniekształceń poznawczych

Poniżej przedstawiamy listę najbardziej rozpowszechnionych błędów poznawczych.

Poszczególne zniekształcenia poznawcze nie mają między sobą ostrych granic – czasem te same przejawy zachowań możemy przyporządkować do różnych kategorii zniekształceń.

Zniekształcenia poznawcze występują w wielu formach (które omówimy później w tym artykule), ale wszystkie mają pewne cechy wspólne. Wszystkie zniekształcenia poznawcze to:

• sposoby myślenia,
• które są fałszywe lub niedokładne
• i mogą powodować szkody psychiczne.

Więcej o objawach nerwicy

 

“Wszystko albo nic” – myślenie dychotomiczne

Czasem mamy tendencję do postrzegania rzeczywistości w kategoriach czerni i bieli – albo coś jest idealne, albo całkowicie nieudane.

To właśnie myślenie dychotomiczne, zwane też „błędem fałszywego dylematu”.

Polega ono na ignorowaniu wszelkich opcji pośrednich i sprowadzaniu sytuacji do dwóch skrajnych możliwości.

W rzeczywistości jednak świat nie działa na zasadzie absolutów.

Ludzie, sytuacje i wybory są pełne niuansów.

Mimo to myślenie „wszystko albo nic” sprawia, że oceniamy siebie i innych w sposób surowy i bezkompromisowy.

Jak zauważył Aaron T. Beck, twórca terapii poznawczo-behawioralnej:

„To tendencja do umieszczania wszystkich doświadczeń w jednej z dwóch przeciwstawnych kategorii; na przykład bezbłędny lub uszkodzony, nieskazitelny lub brudny, święty lub grzesznik.”

Jak przejawia się myślenie dychotomiczne?

• Jeśli nie zrobiłem czegoś perfekcyjnie, to znaczy, że poniosłem porażkę.
• Jeśli ktoś się raz pomylił, to znaczy, że jest niekompetentny.
• Jeśli po całym dniu sprzątania została jedna plamka na kafelkach, dom jest nadal „brudny”.
• Jeśli student otrzymał stypendium, ale raz musiał poprawiać egzamin, to znaczy, że jest „głupi”.

Takie myślenie prowadzi do niepotrzebnej frustracji, obniżonej samooceny i nadmiernego stresu.

Życie nie składa się z samych ideałów i porażek – pomiędzy nimi jest całe spektrum możliwości, które warto dostrzegać.

Nadmierna generalizacja – gdy jeden przypadek staje się „prawdą absolutną”

Nadmierna generalizacja to jedno z najczęstszych zniekształceń poznawczych.

Polega na wyciąganiu ogólnych, daleko idących wniosków na podstawie pojedynczego doświadczenia – zazwyczaj w sposób negatywny.

Jeśli coś wydarzyło się raz, osoba myśląca w ten sposób zakłada, że będzie tak zawsze.

Typowym sygnałem tego myślenia jest nadużywanie słów „zawsze”, „nigdy”, „wszyscy” czy „żaden”.

Nasz mózg dąży do uproszczeń, ale życie jest dużo bardziej skomplikowane i rzadko kiedy jedna sytuacja oznacza regułę.

Przykłady:

• Ktoś został odrzucony w związku i od tej pory wierzy, że „już zawsze będzie samotny”.
• Ktoś nie zdał egzaminu i uznaje, że „nigdy nie da sobie rady na studiach”.
• Ktoś miał trudny pierwszy dzień w nowej pracy i jest przekonany, że „wszyscy go tam nie lubią”.

Takie myślenie potrafi podcinać skrzydła i zniechęcać do działania.

W rzeczywistości jedna sytuacja nie definiuje przyszłości – warto to sobie przypominać, zanim wyciągniemy ostateczne wnioski.

Gdy widzisz tylko to, co złe – filtr mentalny (selektywna uwaga)

To zniekształcenie możemy sobie wyobrazić jako nakładanie „filtra” na postrzeganie rzeczywistości – filtr ten uwypukla pojedynczy negatywny szczegół, a zamazuje ogólny obraz.

Podobnie jak w przypadku nadmiernej generalizacji, zniekształcenie filtru umysłowego skupia się na pojedynczym negatywie i wyklucza wszystkie pozytywne.

Filtr mentalny może sprzyjać negatywnemu postrzeganiu wszystkiego wokół Ciebie, skupiając się tylko na negatywie.

Błędne założenie: liczą się tylko porażki.

Przykłady:

• Ktoś otrzymał jedną negatywną ocenę, na której się skupia, nie zwracając uwagi na oceny pozytywne.
• Jeden z partnerów w romantycznym związku opiera się na jednym negatywnym komentarzu drugiego partnera i postrzega związek jako stracony, ignorując lata pozytywnych doświadczeń.

Wiem, co myślą o mnie inni – czytanie w myślach

Czytanie w myślach to tendencja do przypisywania innym ludziom myśli i intencji, mimo że nie mamy żadnych dowodów na ich prawdziwość.

Zakładamy, że wiemy, co ktoś o nas sądzi – i zazwyczaj są to negatywne przekonania.

To zniekształcenie często prowadzi do niepotrzebnego stresu, nieporozumień i unikania sytuacji społecznych, ponieważ zakładamy najgorsze bez żadnych realnych dowodów.

Przykłady:

• „Na pewno uzna, że jestem nudny, więc lepiej się nie odzywać.”
• „Jeśli wyjdę z imprezy wcześniej, wszyscy pomyślą, że jestem dziwny.”
• „Nie odpisał mi od kilku godzin – pewnie mnie nie lubi.”
• „Gdyby mnie kochał, to wiedziałby, czego potrzebuję, bez konieczności mówienia o tym.”

W rzeczywistości nie mamy dostępu do myśli innych ludzi, a nasze założenia często są nieprawdziwe.

Zamiast zgadywać, lepiej otwarcie komunikować swoje potrzeby i dopytywać o intencje innych.

Więcej o fobii społecznej

 

Wyolbrzymianie i minimalizowanie – kiedy porażki wydają się ogromne, a sukcesy nieistotne

To zniekształcenie poznawcze polega na przesadnym powiększaniu swoich porażek i jednoczesnym umniejszaniu swoich osiągnięć.

W efekcie każde niepowodzenie wydaje się ogromną katastrofą, a każdy sukces jest bagatelizowany jako przypadek, szczęście lub coś niewartego uznania.

Często przejawia się w rozmowach poprzez zwroty typu „Tak, ale…” – zwłaszcza w odpowiedzi na komplementy lub pochwały.

Przykłady:

• Uczeń dostaje słabą ocenę i uznaje to za dowód swojego lenistwa lub braku inteligencji. Jednak jeśli otrzyma dobrą ocenę, uważa to za przypadek albo łatwy test.
• Ktoś poświęca wiele godzin na projekt, który zostaje dobrze oceniony, ale mówi: „To nic wielkiego, każdy by sobie poradził”.
• W odpowiedzi na gratulacje po osiągnięciu sukcesu zawodowego ktoś mówi: „Tak, ale miałem po prostu szczęście”.

Kiedy zakładamy najgorsze – przepowiadanie przyszłości

Jest to zniekształcenie, w którym mimo braku racjonalnych przesłanek, wymyślamy dalszy rozwój zdarzeń.

Jednocześnie nie bierzemy pod uwagę opcji bardziej prawdopodobnych i racjonalnych.

Szczególnym przykładem zniekształcenia „przepowiadanie przyszłości” jest katastrofizacja.

Polega ona na zakładaniu zawsze najgorszego możliwego scenariusza, nawet jeśli prawdopodobieństwo jego urzeczywistnienia jest bliskie zeru.

Przykłady:

• Przed ważnym wydarzeniem: „Na pewno zemdleję”.
• W pracy: „Nie dam sobie rady, na pewno popełnię błąd i mnie zwolnią”.
• Przed snem: „Nie obudzę się na czas i zawalę cały dzień”.

Na pewno chodzi o mnie – personalizacja

To zniekształcenie poznawcze opiera się na „ksobności”, czyli odbieraniu wszystkiego, co się dzieje, jako odnoszącego się do siebie samego.

Personalizacja obejmuje branie wszystkiego osobiście  bez logicznego uzasadnienia, że tak właśnie jest.

Przykłady:

• Zakładanie, że jeżeli ktoś się nieopodal śmieje, to „na pewno ze mnie”.
• Jeśli ktoś mówi, że wkurzają go słabi kierowcy, to pewnie ma na myśli mnie.

Nadmierna odpowiedzialność – kiedy obwiniasz się za wszystko

To zniekształcenie polega na przypisywaniu sobie winy za negatywne wydarzenia, nawet jeśli obiektywnie nie mieliśmy na nie wpływu.

Osoba, która je przejawia, czuje się odpowiedzialna za rzeczy, które w rzeczywistości zależały od wielu innych czynników.

Przeciwieństwem nadmiernej odpowiedzialności jest obwinianie – czyli mechanizm, w którym cała wina zostaje przeniesiona na innych.

W obu przypadkach mamy do czynienia z brakiem obiektywnego spojrzenia na sytuację.

Przykłady:

• „Gdybym wcześniej zauważył, że mama źle się czuje, nie zachorowałaby.”
• „To moja wina, że autobus, którym jechało moje dziecko, miał stłuczkę – mogłem wybrać inny środek transportu.”
• „Przygotowywałam się do egzaminu z koleżanką, a ona dostała słabą ocenę – to pewnie dlatego, że źle jej coś wytłumaczyłam.”

Rozumowanie emocjonalne – gdy uczucia stają się „dowodem”

W tym przypadku własne emocje są traktowane jako wystarczająca podstawa do wniosku o ogólnej sytuacji.

Emocje są ważne i dostarczają nam cennych informacji, ale same w sobie nie są rzetelnym źródłem wiedzy o świecie.

Mogą być chwilowe, wynikać z naszych wcześniejszych doświadczeń albo zniekształconych przekonań.

Przykłady:

• „Odczuwam lęk, więc na pewno coś mi zagraża.”
• „Jestem zły na kogoś, więc ta osoba zrobiła coś złego.”
• „Czuję się przy tej osobie świetnie, więc to na pewno wspaniały człowiek.”
• „Skoro tak czuję, to tak jest.”

“Muszę” i “powinienem”, czyli nadużywanie imperatywów

To zniekształcenie poznawcze polega na narzucaniu sobie sztywnych zasad dotyczących tego, co trzeba lub powinno się zrobić.

Osoba myśląca w ten sposób nie dopuszcza elastyczności ani wyjątków – każde odstępstwo od reguły postrzega jako porażkę.

Próba zmotywowania się w ten sposób może, paradoksalnie, prowadzić do przeciwnych skutków.

Poczucie frustracji, wstydu, winy i wstrętu do siebie są często wynikiem takiego działania.

Przykłady:

• „Jak zapraszam gości, to w domu musi być błysk.”
• „Muszę mieć wyprasowane koszule. Tylko fleja chodzi w niewyprasowanych.”
• „Muszę cały czas coś robić, bo jak nie robię, to znaczy, że się lenię.”
• Poczucie, że „powinienem był postąpić inaczej”
• Częste rozpamiętywanie przeszłości i myślenie nad alternatywnymi scenariuszami, które byłyby lepsze.
• Wiele rzeczy każdego dnia po prostu musi być zrobione.

“Ty jesteś taki, ja jestem taki” – etykietowanie

To zniekształcenie poznawcze polega na przypisywaniu sobie lub innym ogólnych, negatywnych etykiet na podstawie pojedynczych wydarzeń.

Zamiast analizować sytuację w sposób obiektywny, człowiek utożsamia się z błędem lub porażką, uznając je za część swojej tożsamości.

Etykietowanie może prowadzić do niskiej samooceny i utrudniać rozwój, ponieważ zamiast zastanawiać się nad przyczynami danej sytuacji i nad sposobami poprawy, ktoś uznaje, że „taki po prostu jest”.

Przykłady:

• „Nie zdałem egzaminu, więc jestem głupi.” (Możliwe inne przyczyny: trudne pytania, stres, brak przygotowania do konkretnego zagadnienia.)
• „Awans dostał ktoś inny, więc jestem złym pracownikiem.” (Możliwe inne przyczyny: firma miała inne priorytety, ktoś miał większe doświadczenie.)
• „Popełniłem błąd w pracy, więc jestem beznadziejny.” (A może to była okazja do nauki i rozwinięcia umiejętności?)

Jak pokonać zniekształcenia poznawcze?

Zniekształcenia poznawcze leżą u podstaw tego, nad czym pracuje wielu terapeutów działających w nurcie poznawczo-behawioralnym w psychoterapii.

Ucząc się prawidłowo identyfikować ten rodzaj myślenia, można reagować na negatywne myślenie i obalać je.

Obalanie i polemizowanie z negatywnym myśleniem powoduje, że będzie ono zmniejszać się z czasem i będzie zastępowane bardziej racjonalnym, zrównoważonym myśleniem.

Jak walczyć ze zniekształceniami poznawczymi?

• Zrozum, że wszyscy doświadczają zniekształceń poznawczych. 
• Postaraj się rozpoznać, jakie myśli pojawiają się w Twoim umyśle, aby móc je potem „zrównoważyć”. Jedną z możliwości jest zapisywanie myśli w dzienniczku (warto zapisać samą myśl, a także opisać sytuację, w której się pojawiła). Dzienniczek będzie tym wiarygodniejszy, im szybciej myśl będzie zapisywana po jej pojawieniu.
• Kolejnym krokiem jest zrozumienie zniekształceń poznawczych. Zapoznanie się z rodzajami zniekształceń poznawczych i odnalezienie w nich siebie, może już samo w sobie przynieść ulgę.
• Następnie warto zastanowić się w jakich sytuacjach pojawia się zniekształcone myślenie i przemyśleć jaka reakcja byłaby w danej sytuacji odpowiednia – wymyślić alternatywne myśli, które lepiej opisują daną sytuację.
• To w tym momencie rozpoczyna się właściwa praca nad zmianą, dzięki której niefunkcjonalne zachowania i myśli, będą stopniowo wypierane przez nowe. Wymaga to stałej systematycznej pracy nad swoimi myślami automatycznymi.

Powyższą pracę najlepiej wykonać pod okiem doświadczonego specjalisty – psychoterapeuty poznawczo-behawioralnego.

Przykład pracy nad zniekształceniami poznawczymi:

Pracownik (nazwijmy go Adam) nie dostał awansu w pracy, mimo że pracował ciężko i starał się.

Po ogłoszeniu wyników awansu Adam czuje się zawiedziony i rozczarowany.

Adam zapisuje swoje myśli w dzienniczku:

• Co myślę? „Nie dostałem awansu, więc jestem beznadziejny.”
• Sytuacja: Ogłoszenie wyników awansów w firmie.
• Uczucia i emocje: Zawiedziony i smutny.

Adam rozpoznaje, że to, co myśli, może być przykładem etykietowania.

Zamiast myśleć o swoim błędzie lub niepowodzeniu w kontekście sytuacji, przypisał sobie negatywną etykietę, oceniając siebie całego jako „beznadziejnego”.

Adam zauważa, że ten typ myślenia pojawia się za każdym razem, gdy coś nie idzie po jego myśli (np. konflikt z drugą połówką, złamane postanowienie noworoczne).

Adam zaczyna pracować nad bardziej zrównoważonymi myślami – zastanawia się, jakie są inne alternatywne wyjaśnienia danej sytuacji?

„Nie dostałem awansu, ale to nie oznacza, że jestem beznadziejny. Są inne czynniki, które mogły wpłynąć na decyzję, może ktoś inny miał wyższe kwalifikacje i większe doświadczenie. To, że nie dostałem awansu, nie definiuje mojej wartości ani kompetencji. Wciąż mam wpływ na to, jak rozwija się moja kariera. Mogę poprosić o feedback, pracować nad swoimi umiejętnościami i zyskać lepsze szanse w przyszłości.”

Adam wie, że zmiana myślenia wymaga czasu.

Systematycznie zapisuje swoje myśli, analizuje je pod kątem zniekształceń i stara się znaleźć alternatywne, bardziej pozytywne podejście do każdej sytuacji, aż nowy sposób myślenia, stanie się tym automatycznym.

Jak możesz sobie pomóc

 

Myśli obronne

Badacz Burns, jeden z pionierów terapii poznawczo-behawioralnej, w swojej książce „Feeling Good” sugeruje metodę wypracowania myśli obronnych.

Chodzi o szybkie „odpowiedzi” na pojawiające się negatywne myśli.

Przykład:

• Myśl automatyczna: „Zawsze się spóźniam” albo „Nigdy nie robię niczego dobrze”
• Zniekształcenie poznawcze: nadmierne uogólnienie
• Myśl alternatywna: „Nie zawsze się spóźniam, bo choć dzisiaj się spóźniłem, wczoraj byłem w pracy na czas” albo „To nieprawda, że nigdy niczego nie robię dobrze, przecież w zeszłym miesiącu otrzymałem premię za świetne wyniki”

Technika „fakt czy opinia”

Technika ta polega na „złapaniu” negatywnej myśli i ocenie, czy jest ona faktem, czyli obiektywnym opisem rzeczywistości, czy jedynie opinią.

Jeśli jest opinią (a zwykle nią jest), to należy się zastanowić jakie są fakty i na nich skupić swoją uwagę.

Przykład:

• Myśl automatyczna: „Czułem się na tym spotkaniu z klientami bardzo nieprzyjemnie. Ludzie, z którymi się spotykałem są okropni.”
• Zniekształcenie poznawcze: emocjonalne rozumowanie
• Myśl alternatywna: „To, że tak się czułem nie jest winą tych osób. Po prostu byłem zaniepokojony spotkaniem z klientami i trochę się denerwowałem – stąd moje złe samopoczucie”

Podsumowanie

Często bezkrytycznie ufamy własnym myślom, ale nie zawsze odzwierciedlają one rzeczywistość.

Nasz mózg może tworzyć błędne połączenia, łącząc zdarzenia lub myśli, które w rzeczywistości nie są ze sobą powiązane.

Tak powstają zniekształcenia poznawcze – schematy myślenia, które mogą prowadzić do niepokoju i lęku.

Jeśli chcesz nad nimi pracować – spróbuj współpracy z wykwalifikowanym psychoterapeutą, który pomoże Ci rozpoznać niekorzystne schematy myślowe, zrozumieć ich wpływ na Twoje emocje i zastąpić je bardziej realistycznymi oraz wspierającymi przekonaniami.

Wspólnie wypracujecie sposoby radzenia sobie z trudnymi myślami, co pozwoli Ci odzyskać większą kontrolę nad swoim samopoczuciem.

Umów się na psychoterapię

 

Źródła

• Beck, J. S., Beck, A. T., & Cierpisz, M. (2005). Terapia poznawcza: podstawy i zagadnienia szczegółowe. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
• Popiel, A., & Habrat-Pragłowska, E. (2023). Psychoterapia poznawczo-behawioralna: teoria i praktyka. Wydawnictwo Naukowe PWN.
• Bathina, K. C., Ten Thij, M., Lorenzo-Luaces, L., Rutter, L. A., & Bollen, J. (2021). Individuals with depression express more distorted thinking on social media. Nature human behaviour, 5(4), 458-466.
• Dinar, A. B., Peddireddy, S. R., Nazery, D., Mastrangelo, L., & Opler, D. J. (2023). Recognizing Cognitive Distortions in Post-traumatic Stress Disorder Using Popular Media. Academic Psychiatry, 47(3), 316-320.
• Şimşek, O. M., Koçak, O., & Younis, M. Z. (2021). The impact of interpersonal cognitive distortions on satisfaction with life and the mediating role of loneliness. Sustainability, 13(16), 9293.
• Wang, B., Zhao, Y., Lu, X., & Qin, B. (2023). Cognitive distortion based explainable depression detection and analysis technologies for the adolescent internet users on social media. Frontiers in Public Health, 10, 1045777.
• Gilbert, P. (1998). The evolved basis and adaptive functions of cognitive distortions. British Journal of Medical Psychology, 71(4), 447-463.
• Furlong, M., & Oei, T. P. (2002). Changes to automatic thoughts and dysfunctional attitudes in group CBT for depression. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 30(3), 351-360.
• Muris, P., Mayer, B., den Adel, M., Roos, T., & van Wamelen, J. (2009). Predictors of change following cognitive-behavioral treatment of children with anxiety problems: a preliminary investigation on negative automatic thoughts and anxiety control. Child psychiatry and human development, 40(1), 139–151. 
• Murawiec, S. (2024). „Codzienna psychoza”, czyli zniekształcenia poznawcze jako dysfunkcjonalne sposoby przetwarzania informacji w schizofrenii. Opis przypadku. Psychiatria Spersonalizowana, 3, 29-35.